Nauru: Vươn lên giàu có và rồi trở lại phận khốn khó

Nhờ nguồn khoáng sản dồi dào, đảo quốc Naura nhỏ bé và nghèo khổ ở Nam Thái Bình Dương vươn lên là nước có thu nhập đầu người đứng thứ hai thế giới.

12/11/2019  16:22

Khi tài nguyên cạn kiệt, hòn đảo lại nghèo khó như trước nhưng gánh chịu hệ lụy vô cùng lớn: Dân chúng béo phì do lối sống hưởng thụ và không vận động, môi trường bị tàn phá, trở thành nơi dung túng cho tội phạm…

Xem tiền USD như giấy

Nauru là quốc gia có diện tích bé thứ ba thế giới sau Tòa thánh Vatican và Công quốc Monaco. Là quốc gia nhỏ nhất Nam Thái Bình Dương, quốc gia nhỏ nhất ngoài lãnh thổ Châu Âu và là quốc đảo nhỏ nhất thế giới với diện tích chỉ 21 km2.

Nauru: Vuon len giau co va roi tro lai phan khon kho
Tòa nhà Chính phủ, nơi ở của Tổng thống Cộng hòa Nauru. Ảnh: Road&Kingdoms

Với diện tích nhỏ và dân số chỉ hơn 11.000 người, nhưng ít ai biết được rằng Nauru từng là quốc gia cực kì giàu có, với GDP đứng hàng thứ hai thế giới. Trở thành một trong những nước đang phát triển có mức sống tốt nhất toàn cầu.

Cũng như các quốc đảo lân cận, trước khi giành độc lập vào năm 1968, người dân Nauru cũng có cuộc sống vất vả với nghề đánh cá và trồng trọt. Tuy nhiên, sau khi giành độc lập, Nauru đã trở thành “thỏi nam châm” thu hút các nhà đầu tư nhờ những mỏ phosphate lộ thiên, dễ khai thác.

Từ đây, nền kinh tế của Nauru đã bùng nổ mạnh mẽ, người dân từ việc phải lao động nặng nhọc đã trở nên an nhàn, sống hưởng thụ. Học theo lối sống phương Tây từ những nhà đầu tư ngoại quốc, người dân Nauru ngày càng ít vận động và thích các món đồ ăn nhanh (fast food) nhiều dầu mỡ.

Và đây cũng chính là lý do đã khiến cho cơ thể thon gọn của người bản địa trở nên “tròn trịa” hơn. Với 94,5% dân số bị thừa cân và 71,7% bị bệnh béo phì và hơn 40% mắc tiểu đường, Nauru chính là quốc gia dẫn đầu thế giới ở chỉ số này, theo báo cáo của WHO.

Với nguồn tiền khổng lồ từ khai khoáng, Chính phủ Nauru đã cho xây sân bay và thậm chí còn mua luôn 7 chiếc máy bay để phục vụ giao thông, du lịch… Nhưng, tất cả những khoản đầu tư đều cho kết quả thua lỗ.

“Chẳng mấy ai quan tâm đến việc đầu tư có sinh lời hay không. Tiền USD thậm chí còn được dùng làm giấy vệ sinh. Mọi ngày đều như là bữa tiệc vậy”, một cựu tổng thống của Nauru nhớ lại.

“Phận nghèo, làm bậy”

Cuộc vui nào rồi cũng đến lúc tàn.

Khi nguồn khoáng sản đã cạn kiệt, các nhà đầu tư ngoại quốc đã nhanh chóng rút đi và quốc đảo Nauru bị bỏ lại với tình trạng ô nhiễm môi trường nặng nề.

Người dân bản địa đã quen với cuộc sống hưởng thụ, giờ phải quay về với nghề đánh cá và trồng trọt để mưu sinh. Nhưng, với 99% diện tích đất đai bị ô nhiễm do quá trình khai thác phosphate nên việc trồng trọt phải “đóng băng”.

Quốc gia bị phá sản do không có khả năng các khoản vay quốc tế. Chính quyền không có tiền để chi trả cho các dịch vụ công. Ngân khố quốc gia trống rỗng do chẳng có mấy công ty hoạt động để mà thu thuế… Người dân đã nói vui rằng “Nauru là quốc gia không cần thu thuế”.

Nauru: Vuon len giau co va roi tro lai phan khon kho
Sự hoang tàn của bến cảng Aiwo, phía tây Nauru (Ảnh: ADB)

Quá tức giận, Chính phủ Nauru sau đó đã đệ đơn kiện các công ty khai khoáng lên tòa quốc tế và kết quả là họ được Australia đồng ý trả mỗi năm 20 triệu USD trong vòng 20 năm và Anh cùng New Zealand trả 12 triệu USD.

Tuy vậy, số tiền này chẳng thấm vào đâu so với thiệt hại về mọi mặt mà quốc đảo này đối mặt. Tài nguyên cạn kiệt, môi trường ô nhiễm… Tất cả đã biến Nauru thành một quốc đảo chết, hầu như không một du khách nào muốn ghé thăm. Mỗi năm Nauru đón khoảng 200 du khách, nhưng phần lớn trong số đó là các nhà hoạt động xã hội hay chuyên gia nghiên cứu khoa học.

Từ một quốc gia giàu có, dùng cả tờ USD để làm giấy vệ sinh, Nauru đã rơi xuống thành quốc gia nghèo khổ với GDP mỗi năm chỉ 102 triệu USD, thấp thứ hai thế giới sau Tuvalu. 90% dân số thất nghiệp và nạn tham những, rửa tiền xuất hiện như một tất yếu.

Khi không còn gì để mất, Chính phủ Nauru đã “nhắm mắt làm ngơ” biến quốc đảo này trở thành trung tâm rửa tiền tại Nam Thái Bình Dương. Song song với việc tự cứu lấy mình, Nauru cũng cậy nhờ sự giúp đỡ và sau đó là lệ thuộc hoàn toàn vào Australia.

Nauru: Vuon len giau co va roi tro lai phan khon kho
Nauru là quốc gia có tỉ lệ người béo phì số 1 thế giới

Năm 2001, Australia đã trả tiền để biến Nauru trở thành trung tâm tị nạn của mình. Ngoài là trung tâm rửa tiền thì Nauru cũng trở thành nơi tụ tập của người tị nạn từ khắp nơi trên thê giới.

Mặc dù cuộc sống đã quay về với con số 0. Nhưng do đã quá quen với cuộc sống hưởng thụ trước kia nên người dân Nauru hiện nay vẫn phó mặc cho số phận, chỉ chực chờ nguồn viện trợ quốc tế và các nguồn thực phẩm rẻ tiền giàu chất béo và đường từ Australia và New Zealnd.

Chính bởi vậy, cho đến thời điển hiện tại, vẫn chưa có quốc gia nào phá vỡ được kỷ lục “quốc gia béo phì” của Nauru. Chính phủ Nauru còn cải tạo cả sân bay để làm không gian cho người dân vận động thể chất.

Lý Trường